Wondverzorging:
rode wond, gele wond, zwarte wond

Na het bestuderen van deze handleiding ben je in staat om:

• Rode, gele en zwarte wonden te herkennen
  
• De juiste kleur wond op de juiste wijze te verzorgen.

Als verpleegkundige moet je onderscheid kunnen maken tussen de verschillende typen wonden en de verzorging die daarvoor nodig is. Is speciale verzorging nodig, dan moet dit in het verpleegplan worden opgenomen.

Een wond is een verbreking van de normale structuur van lichaamsweefsel. De Woundcare Consultant Society (WCS), een vereniging van deskundigen in wondbehandeling, hanteert de volgende definitie:

Indeling van wonden
Om onderscheid te kunnen maken tussen verschillende wonden, worden wonden op een bepaalde manier ingedeeld. Door middel van een indeling op basis van een eigenschap, kun je wonden herkennen. In het volgende schema zijn de wonden ingedeeld naar ontstaanswijze

Wonden kun je dus aan hun ontstaanswijze herkennen, maar ook aan een aantal andere kenmerken. Dit zijn onder andere de kenmerken die belangrijk zijn voor de wondverzorging. De wonden die we indelen op basis van de bijbehorende wondverzorging zijn:

• Oppervlakkige en diepe wonden. De wond kan tot de huid beperkt zijn, maar ook doorgaan in de diepere lagen, zoals de spieren. Een operatiewond is een voorbeeld van een diepe wond.
  
• Inwendige en uitwendige wonden. Behalve de uitwendige wonden die aan de oppervlakte liggen zijn er inwendige wonden. Denk bijvoorbeeld aan een inwendige kneuzing of een blauwe plek.
  
• Droge en natte wonden. Bij een natte wond komt wondvocht vrij.
  
• Geïnfecteerde en niet-geïnfecteerde wonden. Soms komt er pus uit de wond. Als je een wondkweek afneemt blijken daar veel bacteriën in te zitten. Men spreekt dan van een geïnfecteerde wond.
  
• Het genezingsstadium van de wond. Verse wonden zijn rood, bloeden of bevatten bloedresten en zijn wat gezwollen. Oude wonden hebben vaak een korst en bij een normaal verloop van de genezing is de zwelling afgenomen.

WCS-indeling
Voor de verzorging van wonden kiezen we voor voor een indeling in rode, gele en zwarte wonden volgens het WCS-classificatiemodel. Dit is het meest universele en gangbare model. Deze indeling is gebaseerd op de kleur van de wonden. Bij elk type wond wordt de bijhorende manier van verzorging aangegeven.

Rode wond:

Gele wond:

Zwarte wond:

De huid en wondgenezing
Als je wonden goed wilt verzorgen moet je enige kennis hebben van de huid. De huid heeft verschillende functies. De belangrijkste functies van de huid zijn:

• Bescherming tegen schadelijke invloeden van buitenaf
  
• Regeling van de lichaamstemperatuur
  
• Uitscheiding van afvalstoffen
  
• Zintuigfunctie, zoals: tast, druk en pijn.
  
• Vitamineproduktie

De huid bestaat uit verschillende lagen. Van buiten nar binnen zijn dit de opperhuid (epidermis), de lederhuid (dermis) en het onderhuidsbindweefsel

Wondgenezing
Na het ontstaan van een wond trekken de bloedvaatjes zich samen (vasoconstrictie) zodat bloedverlies wordt voorkomen. Het lichaam reageert hierop met een ontstekingsreactie en een verwijding van de bloedvaten (vasodilatatie). Je merkt dit aan het rood, warm, pijnlijk en opgezwollen raken van het wondgebied. Het wondvocht vormt aan het oppervlak een wondkorst die later het tere nieuwe weefsel kan beschermen. Er treden leukocyten uit de bloedvaatjes. Deze ruimen de eventueel binnengedrongen bacteriën en oude bloed- en weefselresten op (fagocyteren). Leucocyten, bacteriën en oude cellen vormen samen een débris(letterlijk: puin) van ontstekingsvocht of pus. Dit wordt door het lichaam uitgestoten. Soms krijgen bacteriën de overhand en gaan ze zich vermeerderen. Men spreekt dan van een geïnfecteerde wond. Geïnfecteerde wonden kunnen pas genezen als al het débris is opgeruimd. Een goede bloedtoevoer is noodzakelijk voor de aanvoer van zuurstof en voedingsstoffen. Bij een goede bloedtoevoer groeien nieuwe bloedvaatjes vanuit de wondranden in de wond. Dit geeft een rood, enigszins korrelige aanblik. Het nieuwe weefsel wordt dan ook granulatieweefsel genoemd. Het is belangrijk om tijdens de verzorging dit tere weefsel niet te beschadigen.

Bij oppervlakkige wonden is alleen de opperhuid beschadigd. Deze kan volledig genezen. Bij diepere wonden worden de beschadigde lagen vervangen door bindweefsel. Zo ontstaat een litteken, dat eerst rood, maar later wit van kleur zal zijn. Om goed te kunnen genezen moeten de wondranden schoon zijn. Bij de verzorging moet je dus hygiënisch te werk gaan. Zit er vuil in de wond, dan zal dit eerst verwijderd moeten worden. Bij een geïnfecteerde wond bestrijd je de infectie. Je keuze van het verbandmateriaal baseer je op je werkwijze.

Factoren die de wondgenezing beïnvloeden
Er zijn veel factoren die van invloed zijn op de wondgenezing. Deze zijn te verdelen in factoren die samenhangen met de wond, de lichamelijke en psychosociale situatie van de zorgvrager of met de wijze van de wondverzorging.

Factoren die samenhangen met de wond zijn:

• De plaats van de wond
  
• De vorm, diepte en grootte van de wond
  
• De oorzaak van de wond
  
• De aanwezigheid van een vreemd voorwerp in de wond
  
• De aanwezigheid van bacteriën of virussen
  
• De bloedvoorziening op de plaats van de wond.

Factoren die samenhangen met de lichamelijke en de psychosociale situatie van de zorgvrager, zijn:

• De lichamelijke conditie. Is de zorgvrager gezond of ziek? Heeft hij last van aandoeningen? Hoe is zijn voedingstoestand.
  
• Het medicijngebruik
  
• De leefgewoonten. Rookt de zorgvrager veel? Drinkt hij veel alcoholische dranken?
  
• Het kunnen omgaan met pijn en verminking.
  
• De aanwezigheid van sociale contacten die eventueel hulp kunnen bieden bij de verzorging.
  
• De mogelijkheid het wondgebied te laten rusten.

Factoren die samenhangen met de wijze van wondverzorging, zijn::

• Hygiënisch werken
  
• Keuze van de materialen
  
• Juist gebruik van de materialen
  
• Juiste frequentie van verzorgen
  
• Aandacht voor de zorgvrager.

Zelfklevende wondbedekkende verbanden
Veel gebruikte verbanden zijn zelfklevende wondbedekkingsverbanden. Ze bestaan uit een combinatie van een gaaskompres en fixatiepleister. Een voorbeeld hiervan is de gewone pleister voor huis-tuin-en-keuken-gebruik. Er bestaan diverse maten waarbij het gaascompres als een eilandje in het fixatiemateriaal zit. Zo kun je een wond van alle kanten afsluiten.

Absorberende verbanden
Deze verbanden zijn in het algemeen opgebouwd uit minstens drie lagen. De buitenste laag is de wondcontactlaag, die niet met de wondbodem verkleeft. In het midden bevindt zich een absortielaag die het wondexsudaat vasthoudt. En tenslotte zit er aan de bovenkant een laag die meestal waterafstotend is om kleding te beschermen.

Hydrocolloïd verbanden
Dit zijn huidbeschermende verbanden die, wanneer ze in contact komen met wondvocht, een gel vormen. De gel bezit een aantal eigenschappen die de wondgenezing bevorderen. De hydrocolloïdverbanden moeten voor een goede werking langere tijd blijven zitten. Ze worden ook wel ‘kaasplakken’ genoemd.

Hydrogels
Dit zijn gels die een grote hoeveelheid water bevatten. Daardoor werken ze verkoelend en pijnbestrijdend. Ze creëren een vochtig milieu en kunnen zowel vocht afstaan als vocht opnemen. Necrose kan daardoor worden opgelost. Afvalstoffen, bacteriën en overmaat aan exsudaat (wondvocht uit de haarvaten) worden door de gel vastgehouden. Beslagvorming wordt zo voorkomen.

Materialen en wondverzorging
En van de factoren die van invloed is op de wondgenezing is een juiste keuze van de wondverzorgingsmaterialen. Er is een enorm assortiment van diverse materialen. Het is belangrijk dat je de toepassingsgebieden en het gebruik van de diverse materialen kent.

Verbandmaterialen

Gazen en kompressen
We onderscheiden katoenen (woven) en viscose (non-woven) gazen. Kompressen zijn eigenlijk de dikkere gazen, maar vaak worden de woorden door elkaar gebruikt. Er zijn veel toepassingsgebieden voor gazen en kompressen. Je kunt ze gebruiken om wonden mee schoon te maken, op te vullen of te bedekken. Er zijn gazen of kompressen die y-vormig zijn ingeknipt. Deze kompressen noemen we daarom splitkompressen. Je gebruikt ze voor de verzorging van insteekopeningen van drains (een buisje waardoor bloed of wondvocht of pus wordt afgevoerd) en katheters.

Fixatiematerialen
Deze worden gebruikt om andere verbanden mee te fixeren. Er zijn twee soorten: zwachtels en pleisterverband. Zwachtels zijn er in elastische en niet elastische uitvoering. Zwachtels gebruik je ter fixatie of voor het geven van druk of steun. Bij het toepassen van zwachtels ter fixatie is de keuze afhankelijk van
de gewenste mobiliteit en het comfort voor de zorgvrager. Pleisterverband is verband dat over het totale oppervlak van het wondverzorgingsmateriaal kleeft, zoals de rolletjes witte en bruine pleister.
Tevens zijn er bredere elastische rollen waarmee je bijvoorbeeld een absorberend verband totaal kunt insluiten.

Transparante huidfolie
Meestal wordt transparante gebruikt ter bescherming van de intacte huid. Het is ook toepasbaar op kleine wondjes en als fixatiemateriaal.

Vette gazen
Vette gazen zijn ga zen die een vette stof bevatten, bijvoorbeeld vaseline. Hierdoor kleven ze niet aan de wond.

Antibacteriële zalfgazen en en zalven
Bij zalfgazen is een antibacteriële stof toegevoegd. Gebruik je en antibacteriële zalf in de wond, dan dek je de wond af met een gaaskompres.

Alginaatverbanden
Hierin zitte n bestanddelen uit zeewier, die met het wondexsudaat een gel vormen waarin débris en bacteriën worden ingesloten.

Dextranomeerverbanden
Dit zijn een soort zakjes gevuld met korreltjes. In de wond zuigen de korrels wondvocht en débris op.

Enzymatische necroseoplossers
Dit zijn zalven of poeders met eiwitsplitsende enzymen waarvan men veronderstelt dat ze necrotische weefselresten en exsudaten oplossen.

Wondverzorging
Als verpleegkundige ben je verantwoordelijk voor een correcte uitvoering van het wondbeleid. Ook de wijze van verbinden bepaal je zelf.In het verpleegplan rapporteer je met welke materialen je gewerkt hebt. De zorgvrager wordt anders voortdurend met een andere manier van verzorgen geconfronteerd. Omdat jij als verpleegkundige de wond verzorgt, bouw je ervaring en deskundigheid op. Je kunt constateren of een wond geneest of juist verslechtert bij het door de arts aangegeven wondbeleid. . Jij bent degene die signaleert en rapporteert. Indien een bepaald uitgezet wondbeleid binnen enkele weken geen resultaat heeft dien je dit te melden en moet er een nieuw wondbeleid afgesproken worden.
Binnen veel instellingen wordt gebruik gemaakt van wondverzorgingsprotocollen. Hierdoor wordt gestreefd naar een universele werkwijze binnen een instelling.

Rode wonden verzorgen
Een rode wond is een schone wond. Vrij van débris en bacteriën, die aan het genezen is. De wondverzorging is gericht op bescherming. Het granulatieweefsel geeft de wond het rode aanzicht. Als verpleegkundige bescherm je dit tere weefsel tegen besmetting en beschadiging. Je kunt het beschermen met wondmateriaal dat er niet aan vast kan plakken.

Een vochtig wondmilieu bevordert de wondgenezing. Voor oppervlakkige rode wonden kun je bijvoorbeeld vette gazen, hydrocolloïden of hydrogels gebruiken. Soms is het afdekken met een transparante folie al voldoende. Diepe rode wonden worden opgevuld met hydrogels.

Zorg ervoor dat je altijd steriel te werk gaat om infecties te voorkomen. Als je niet steriel werkt, kan een rode wond gaan ontsteken en een gele wond worden.

Gele wonden verzorgen
Gele wonden zijn voor een groot deel bedekt met een al dan niet geïnfecteerd beslag. Het beslag bestaat uit wondexsudaat, leucocyten en eventueel bacteriën. De wondranden zijn meestal ontstoken. Granulatieweefsel wordt gevormd als de wondbodem vrij is van beslag. Daarom is het belangrijk de wond goed schoon te houden. Bij gele wonden staat bij de wondbehandeling het reinigen van de wond dan ook voorop. Werk hierbij steriel. De wonden worden gespoeld met reinigende zonodig antibacteriële vloeistof. De wonden worden verbonden met absorberende verbanden of verbanden waaraan een reinigende of antibacteriële stof is toegevoegd. Voor het spoelen gebruik je een spuit of een katheter. Dit is afhankelijk van de bereikbaarheid van het geïnfecteerde gebied.

Zwarte wonden verzorgen
Zwarte wonden bevatten necrose. Necrotisch weefsel is dood weefsel. Weefsel sterft meestal af door een belemmering van de toevoer van bloed en voeding naar het weefsel. Necrose kan ook veroorzaakt worden door schadelijke invloeden van buitenaf, bijvoorbeeld door een infectie. De wond kan pas genezen wanneer de necrose en eventueel het beslag door de arts verwijderd is. Dit staat bij de wondverzorging voorop. Voorwaarde daarbij is dat de oorzaak, de slechte bloedtoevoer of infectie, verholpen is.

Bij een droge necrotische wond zonder ontstekingsverschijnselen kan nieuw weefsel onder de necrosekorst groeien, waarna het lichaam de korst zelf afstoot. Deze wonden moeten tot de korst eraf valt gewoon droog worden verbonden.

Bij een zwarte necrosekorst met ontstekingsverschijnselen is de kans groot dat het weefsel onder de korst ontstoken of geïnfecteerd is. De korst moet dan worden verwijderd. Dit noemen we een necrotomie. Dit doet de arts. Het kan nodig zijn de korst vooraf te verweken. De arts doet dit zelf of geeft jou de opdracht dit te doen. Je kunt daarvoor in fysiologisch zout gedrenkte gazen, hydrocolloïden of hydrogels op de korst leggen. De necrose kan ook nat en zacht zijn. In zo’n geval is er sprake van vervloeide necrose, dat we ook wel gangreen noemen. Voor de verwijdering van deze necrose kunnen bijvoorbeeld enzymatische necroseoplossers gebruikt worden. Soms is het nodig om geurbestrijdende verbanden te gebruiken.